ข้อนี้ข้อเดียวเห็นภาคการปฏิบัติผิดปฏิบัติถูก ถึงไหนไม่ถึงไหนหมดเกลี้ยง     

 

 เมื่ออ่านตำราอ่านคัมภีร์พอรู้แนวทางแล้วมันต้องลงมือทำเพื่อพิสูจน์  ถ้าไม่ทำไปหยุดอยู่แค่อ่านทีนี้จะฟุ้งซ่าน       พระพุทธเจ้าก็บอกแล้วว่าธรรมะที่พระองค์ตรัสรู้นั้นตรรกะหยั่งไม่ถึง  


 เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้ใหม่ๆ ก่อนที่จะทรงประกาศธรรม ได้ทรงมีพุทธดำริว่า

   “ธรรมที่เราเข้าถึงแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นยาก หยั่งรู้ตามยาก สงบ ประณีต ตรรกหยั่งไม่ถึง ละเอียดอ่อน เป็นวิสัยที่บัณฑิตจะพึงทราบ”  (วินย.๔/๗/๘ฯลฯ)

และมีข้อความเป็นคาถาต่อไปว่า

   “ธรรม เราลุถึงโดยยาก เวลานี้ ไม่ควรประกาศ, ธรรมนี้ มิใช่สิ่งที่สัตว์ผู้ถูกราคะโทสะครอบงำ จะรู้เข้าใจได้ง่าย, สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะย้อมไว้ ถูกกองความมืด (อวิชชา) ห่อหุ้ม จักไม่เห็นภาวะที่ทวนกระแส ละเอียดอ่อน ลึกซึ้ง เห็นยาก ละเอียดยิ่งนัก”  (วินย.๔/๗/๘ ฯลฯ)

  คำว่า “ธรรม” ในที่นี้ หมายถึงปฏิจจสมุปบาท และนิพพาน  (จะว่าอริยสัจ ๔ ก็ได้ใจความเท่ากัน)  แต่ถึงแม้จะยากอย่างนี้  ก็ปรากฏว่าพระพุทธเจ้า ได้ทรงพยายามสั่งสอนชี้แจงอธิบายอย่างมากมาย ดังนั้น คำว่านิพพานเป็นสิ่งที่ปุถุชนนึกไม่เห็น คิดไม่เข้าใจ จึงควรมุ่งให้เป็นคำเตือนเสียมากกว่า คือ เตือนว่าไม่ควรเอาแต่คิดสร้างภาพและถกเถียงชักเหตุผลมาแสดงกันอยู่ จะเป็นเหตุให้สร้างสัญญาผิดๆ ขึ้นมาเสียเปล่า  ทางที่ดีหรือทางที่ถูก ควรจะลงมือปฏิบัติให้เข้าถึง  เพื่อรู้เห็นประจักษ์ชัดกับตนเอง เพราะถึงแม้ว่านิพพานนั้น  เมื่อยังไม่รู้ไม่เห็น ก็นึกไม่เห็น คิดไม่เข้าใจ แต่ก็เป็นสิ่งที่รู้ได้ เห็นได้ เข้าถึงได้ เพียงแต่ว่ายากเท่านั้น

   “ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้  เป็นของลึกซึ้ง  เห็นได้ยาก  รู้ตามได้ยาก ฯลฯ สำหรับหมู่ประชา ผู้เริงรมย์  รื่นระเริงอยู่ในอาลัย  ฐานะอันนี้  ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือ หลักอิทัปปัจจยตา ปฏิจจสมุปบาท  แม้ฐานะนี้  ก็เห็นได้ยาก  กล่าวคือ...นิพพาน”   (วินย.๔/๑-๗/๑-๘)




  ตรรกะ  (ตักกะ)  น. ความตรึก, ความคิด (ส. ตรฺก ป. ตกฺก)