หลายคนเคยเรียนว่า พรหมวิหาร 4 ประกอบด้วย เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา แต่หากถามว่า

 

«"ข้อไหนฝึกยากที่สุด"»

 

พระไตรปิฎกไม่ได้ทรงจัดอันดับไว้โดยตรง บทความนี้จึงเป็นการวิเคราะห์จากการใช้ชีวิตของคนทั่วไป โดยอาศัยหลักธรรมและหลักพระอภิธรรมประกอบ เพื่อชวนให้ผู้อ่านสังเกตจิตของตนเอง

 

อันดับ 1 : มุทิตา — ยินดีกับความสำเร็จของผู้อื่น

 

หลายคนเมตตาผู้อื่นได้ ช่วยเหลือผู้อื่นได้ แต่เมื่อเห็นคนอื่นประสบความสำเร็จ กลับรู้สึกอึดอัด น้อยใจ หรืออดเปรียบเทียบไม่ได้

 

เช่น

 

- เพื่อนได้เลื่อนตำแหน่ง

- ญาติร่ำรวยขึ้น

- คนรุ่นเดียวกันประสบความสำเร็จ

- คนอื่นมีครอบครัวที่อบอุ่น

 

หากใจเริ่มคิดว่า

 

«"ทำไมไม่ใช่เรา"»

 

มุทิตาก็เริ่มถูกท้าทาย

 

มุทิตาไม่ได้หมายถึงการแกล้งยิ้มหรือแสดงความยินดีเพียงภายนอก แต่คือความยินดีจากใจจริง โดยไม่ถูกความริษยาหรือการเปรียบเทียบครอบงำ

 

อันดับ 2 : อุเบกขา — วางใจเป็นกลางด้วยปัญญา

 

ธรรมข้อที่คนเข้าใจผิดมากที่สุด คืออุเบกขา

 

หลายคนคิดว่าอุเบกขาคือ

 

«"ไม่สนใจ"

 

"ปล่อยเขาไป"»

 

แต่ความหมายที่ถูกต้องคือ

 

«"ทำหน้าที่ของตนอย่างเต็มที่ แล้ววางใจตามความเป็นจริง"»

 

เช่น พ่อแม่ตักเตือนลูกแล้ว ครูสอนศิษย์แล้ว หรือเราเตือนเพื่อนด้วยความหวังดีแล้ว หากอีกฝ่ายยังเลือกทางของตน เราก็ไม่ปล่อยให้ความทุกข์เผาใจไม่รู้จบ เพราะเข้าใจว่าทุกคนต่างมีเหตุและผลของการกระทำของตน

 

อุเบกขาจึงไม่ใช่ความเฉยเมย แต่เป็นการวางใจด้วยปัญญา

 

อันดับ 3 : กรุณา — อยากช่วยเมื่อเห็นผู้อื่นทุกข์

 

คนส่วนใหญ่มักสงสารผู้ที่กำลังลำบาก จึงฝึกกรุณาได้ไม่ยากนัก

 

แต่ความยากจะเกิดขึ้นเมื่อผู้ที่กำลังทุกข์เป็นคนที่เคยทำร้ายเรา เคยโกหกเรา หรือเคยทำให้เราเสียใจ

 

หากยังช่วยเหลือได้โดยไม่ผูกใจเจ็บ กรุณาก็จะค่อย ๆ สมบูรณ์ขึ้น

 

อันดับ 4 : เมตตา — ปรารถนาให้ผู้อื่นเป็นสุข

 

เมตตาเป็นข้อที่หลายคนเริ่มฝึกได้ก่อน เพราะเรามักปรารถนาให้คนที่เรารักมีความสุขอยู่แล้ว

 

อย่างไรก็ตาม เมตตาจะสมบูรณ์ยิ่งขึ้นเมื่อขยายไปถึงคนที่เราไม่รู้จัก คนที่เห็นต่าง หรือแม้แต่คนที่เคยทำให้เราไม่พอใจ

 

จึงแม้เมตตาจะเป็นจุดเริ่มต้นที่ง่ายกว่า แต่ก็ยังเป็นธรรมที่ต้องฝึกอย่างต่อเนื่อง

 

สิ่งสำคัญไม่ใช่อันดับ แต่คือการรู้จักจิตของตนเอง

 

การจัดอันดับนี้ไม่ได้มีไว้เพื่อบอกว่าใครเก่งหรือใครอ่อนกว่าใคร แต่มีไว้เพื่อให้เรารู้ว่า วันนี้จิตของเราติดขัดอยู่ตรงไหน

 

หากยินดีกับความสำเร็จของผู้อื่นไม่ได้ ก็ฝึกมุทิตา

 

หากวางใจไม่ได้ ก็ฝึกอุเบกขา

 

หากช่วยเหลือผู้อื่นได้ยาก ก็ฝึกกรุณา

 

หากยังมีความโกรธหรือความอาฆาต ก็ฝึกเมตตา

 

เมื่อฝึกไปทีละข้อ เราจะค่อย ๆ เห็นว่า พรหมวิหารทั้ง 4 ไม่ได้แยกจากกัน แต่เกื้อกูลกัน

 

เมตตาทำให้เราอยากให้ผู้อื่นเป็นสุข

 

กรุณาทำให้เราอยากช่วยเมื่อผู้อื่นเป็นทุกข์

 

มุทิตาทำให้เรายินดีเมื่อผู้อื่นได้รับความสุข

 

อุเบกขาทำให้เราวางใจเป็นกลางด้วยปัญญา เมื่อได้ทำหน้าที่ของตนอย่างดีที่สุดแล้ว

 

สุดท้าย สิ่งที่สำคัญที่สุดอาจไม่ใช่การถามว่า

 

«"พรหมวิหารข้อไหนยากที่สุด"»

 

แต่คือการถามตนเองว่า

 

«"วันนี้ เราได้ฝึกข้อที่ยังเป็นจุดอ่อนของจิตใจเราหรือยัง"»

 

เพราะทุกครั้งที่กุศลเกิดขึ้น แม้เพียงเล็กน้อย จิตก็ได้ก้าวออกจากอกุศล และค่อย ๆ เข้าใกล้ความสงบมากขึ้นทีละขณะ